Zakład pracy chronionej – co to jest i jak działa? Wszystko o pracy chronionej

Autor: Paulina Szydłowska

Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych to kwestia ważna nie tylko z punktu widzenia rynku pracy, ale także całego społeczeństwa. Dla wielu osób z niepełnosprawnościami praca to nie tylko źródło dochodu, ale również większa samodzielność, poczucie sprawczości i możliwość uczestniczenia w życiu społecznym. Jednym z rozwiązań, które ma ułatwiać podejmowanie pracy osobom z orzeczeniem, są zakłady pracy chronionej. Dowiedz się więcej o tym, jak działają takie przedsiębiorstwa.

Co to jest Zakład pracy chronionej?

Zakład pracy chronionej (ZPCh) to firma, która zatrudnia osoby z niepełnosprawnościami i spełnia określone wymagania dotyczące warunków pracy, opieki medycznej oraz przystosowania stanowisk. Status zakładu pracy chronionej nadaje wojewoda, a pracodawca musi spełnić konkretne warunki zapisane w przepisach.

Główne cechy zakładu pracy chronionej:

• zatrudnia osoby z niepełnosprawnościami (odpowiedni procent pracowników),

• dostosowuje stanowiska pracy do potrzeb pracowników,

• zapewnia opiekę medyczną i rehabilitacyjną,

• tworzy bezpieczne i przystosowane warunki pracy,

• może korzystać z dofinansowań i ulg, np. z PFRON.

Dla pracownika oznacza to, że miejsce pracy jest przygotowane do jego potrzeb zdrowotnych i organizacyjnych. Dla pracodawcy oznacza to dodatkowe obowiązki, ale też możliwość otrzymania wsparcia finansowego z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

Zakład pracy chronionej to nie jest osobny rodzaj umowy o pracę ani specjalny typ stanowiska. To status firmy, która spełnia określone warunki i może zatrudniać osoby z niepełnosprawnościami na dostosowanych stanowiskach pracy.

Jakie przepisy regulują działanie zakładów pracy chronionej?

Działanie zakładów pracy chronionej reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. To właśnie w niej opisano, kto może uzyskać status ZPCh, jakie warunki trzeba spełnić i z jakimi obowiązkami wiąże się prowadzenie takiego zakładu.

Najważniejsze przepisy dotyczące zakładów pracy chronionej znajdziesz w rozdziale 6 ustawy, który odnosi się do zakładów pracy chronionej i zakładów aktywności zawodowej. Szczególnie istotne są tu art. 28-33b. To one wyznaczają ramy działania ZPCh i pokazują, że nie chodzi tylko o samo zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami, ale też o dostosowanie miejsca pracy, zapewnienie odpowiedniego wsparcia i prawidłowe rozliczanie środków publicznych.

Najważniejsze kwestie regulowane przez ustawę to:

• warunki uzyskania statusu zakładu pracy chronionej, w tym minimalny okres prowadzenia działalności, liczba pracowników oraz wymagany wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami,

• wymogi dotyczące obiektów i stanowisk pracy, które muszą spełniać zasady BHP oraz uwzględniać potrzeby osób z niepełnosprawnościami,

• obowiązek zapewnienia opieki medycznej, poradnictwa i usług rehabilitacyjnych,

• zasady przyznawania i utraty statusu ZPCh, ponieważ decyzję w tej sprawie wydaje wojewoda,

• uprawnienia finansowe i ulgi, z których może korzystać pracodawca prowadzący ZPCh,

• obowiązek prowadzenia zakładowego funduszu rehabilitacji osób niepełnosprawnych oraz zasady wydatkowania tych środków.

W skrócie wygląda to tak: art. 28 opisuje warunki, jakie trzeba spełnić, żeby uzyskać status ZPCh, art. 30 wskazuje, że status nadaje wojewoda i określa zasady kontroli oraz utraty tego statusu, art. 31-32a odnoszą się do ulg i wsparcia finansowego, a art. 33 i następne regulują tworzenie oraz wykorzystywanie zakładowego funduszu rehabilitacji.

Warto też pamiętać, że sama ustawa nie działa w oderwaniu od reszty prawa. Zakład pracy chronionej musi równocześnie przestrzegać także przepisów prawa pracy i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, bo dostosowanie warunków zatrudnienia do potrzeb pracowników z niepełnosprawnościami to nie dodatek, tylko jeden z podstawowych obowiązków takiego pracodawcy.

Jakie warunki trzeba spełnić, żeby pracować w ZPCh?

W zakładzie pracy chronionej mogą pracować przede wszystkim osoby z orzeczoną niepełnosprawnością. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. przewiduje trzy stopnie niepełnosprawności: lekki, umiarkowany i znaczny. Dawniej były to tzw. grupy inwalidzkie. Od stopnia niepełnosprawności zależą zarówno warunki zatrudnienia, jak i część uprawnień pracownika.

• Lekki stopień niepełnosprawności oznacza naruszoną sprawność organizmu, która obniża zdolność do pracy, ale nie wyklucza zatrudnienia.

• Umiarkowany stopień niepełnosprawności dotyczy osoby, która jest niezdolna do pracy albo może pracować w warunkach pracy chronionej, ewentualnie potrzebuje czasowej lub częściowej pomocy innych osób w pełnieniu ról społecznych.

• Znaczny stopień niepełnosprawności dotyczy osoby, która jest niezdolna do pracy albo może pracować jedynie w warunkach pracy chronionej oraz wymaga stałej albo długotrwałej opieki i pomocy innych osób.

W kontekście zakładu pracy chronionej najczęściej mówi się o osobach ze znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, bo to właśnie przy tych stopniach ustawa i oficjalne objaśnienia najmocniej wiążą zatrudnienie z warunkami pracy chronionej. Nie oznacza to jednak, że osoba z lekkim stopniem nie może pracować w ZPCh. Może, jeśli pracodawca zatrudnia ją na odpowiednim stanowisku i spełnia wymagania dotyczące organizacji pracy.

Warto też doprecyzować jedną rzecz. Znaczny albo umiarkowany stopień niepełnosprawności nie oznacza, że można pracować wyłącznie w zakładzie pracy chronionej. Taka osoba może być zatrudniona także u pracodawcy bez statusu ZPCh, jeśli stanowisko pracy zostało odpowiednio dostosowane albo praca jest wykonywana zdalnie.

Jakie przywileje ma pracownik w zakładzie pracy chronionej?

Osoba z niepełnosprawnością zatrudniona w zakładzie pracy chronionej ma takie same prawa jak każdy pracownik, ale dodatkowo przysługują jej szczególne uprawnienia wynikające z przepisów. Ich celem jest dostosowanie pracy do stanu zdrowia pracownika i ułatwienie mu funkcjonowania w pracy.

Do najważniejszych przywilejów pracownika należą:

• krótszy czas pracy – osoba z umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności pracuje maksymalnie 7 godzin dziennie i 35 godzin tygodniowo,

• zakaz pracy w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej (chyba że lekarz wyrazi na to zgodę),

• dodatkowa przerwa w pracy – 15 minut na gimnastykę lub odpoczynek, wliczana do czasu pracy,

• dodatkowy urlop – 10 dni roboczych w roku dla osób ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności,

• zwolnienie z pracy na turnus rehabilitacyjny – do 21 dni w roku,

• zwolnienie z pracy na badania lekarskie i zabiegi, jeśli nie można ich wykonać poza godzinami pracy,

• możliwość odmowy wyjazdu służbowego, jeśli stan zdrowia na to nie pozwala,

• dostosowane stanowisko pracy do potrzeb wynikających ze stanu zdrowia,

• opieka medyczna i rehabilitacyjna zapewniana przez zakład pracy chronionej.

Trzeba pamiętać, że część tych uprawnień przysługuje wszystkim osobom z orzeczeniem o niepełnosprawności, nie tylko tym pracującym w zakładzie pracy chronionej. Różnica polega na tym, że w zakładzie pracy chronionej warunki pracy są z założenia dostosowane do potrzeb pracowników, a pracodawca ma obowiązek zapewnić dodatkowe wsparcie, opiekę medyczną i rehabilitację. Dla pracownika oznacza to przede wszystkim bezpieczniejsze warunki pracy, większe wsparcie oraz możliwość dopasowania pracy do swoich możliwości zdrowotnych.

👉 Zatrudniasz pracowników? Zamieść ogłoszenie o pracę!

Czy praca w zakładzie pracy chronionej liczy się do emerytury?

Niektórzy zastanawiają się, czy praca w zakładzie pracy chronionej liczy się do emerytury. Jak najbardziej można ją zaliczyć, ponieważ pracownik jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, a pracodawca odprowadza składki na ubezpieczenia społeczne do ZUS na takich samych zasadach jak w innych firmach. Oznacza to, że okres zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej wlicza się do stażu pracy i ma wpływ na prawo do emerytury oraz jej wysokość. Różnica polega na tym, że warunki pracy są dostosowane do stanu zdrowia pracownika, ale pod względem emerytalnym taka praca jest traktowana tak samo jak zatrudnienie w każdej innej firmie.

Jaka jest różnica między ZPCh a zakładem aktywności zawodowej (ZAZ)?

Zakład pracy chronionej i zakład aktywności zawodowej to nie są te same miejsca pracy, choć oba są tworzone z myślą o osobach z niepełnosprawnościami. Najważniejsza różnica polega na tym, że zakład pracy chronionej działa jak normalna firma i prowadzi działalność gospodarczą, a zakład aktywności zawodowej ma przede wszystkim charakter rehabilitacyjny i przygotowuje do pracy na otwartym rynku pracy. W zakładzie pracy chronionej pracownik funkcjonuje bardziej jak w zwykłej pracy, natomiast w zakładzie aktywności zawodowej większy nacisk kładzie się na rehabilitację, terapię i stopniowe przygotowanie do samodzielności zawodowej. Należy zaznaczyć, że w ZAZ pracownik jest zatrudniony na umowę o pracę, ale część czasu pracy przeznaczona jest na rehabilitację i terapię, a wynagrodzenia są współfinansowane ze środków publicznych.

Jak firma może uzyskać status zakładu pracy chronionej?

O status zakładu pracy chronionej należy się ubiegać na specjalnie określonych zasadach. Nadaje go wojewoda w formie decyzji administracyjnej, po sprawdzeniu, czy firma spełnia wszystkie wymagania określone w przepisach. Oznacza to, że pracodawca musi najpierw spełnić konkretne warunki dotyczące zatrudnienia, warunków pracy i opieki nad pracownikami, a dopiero potem może złożyć wniosek.

Firma, która planuje uzyskać status zakładu pracy chronionej, musi:

1. Prowadzić działalność gospodarczą przez co najmniej 12 miesięcy.

2. Zatrudniać co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny etat.

3. Przez co najmniej 6 miesięcy osiągać odpowiedni wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami:

• minimum 50% wszystkich pracowników to osoby z niepełnosprawnościami, w tym co najmniej 20% stanowią osoby ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności

albo

• minimum 30% pracowników to osoby niewidome, psychicznie chore lub z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu znacznym albo umiarkowanym.

4. Mieć obiekty i pomieszczenia dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami oraz spełniające przepisy BHP.

5. Zapewniać doraźną i specjalistyczną opiekę medyczną, poradnictwo oraz usługi rehabilitacyjne.

6. Złożyć wniosek o nadanie statusu zakładu pracy chronionej.

Do wniosku o nadanie statusu zakładu pracy chronionej należy dołączyć:

• dane firmy i informacje o prowadzonej działalności,

• dokumenty potwierdzające zatrudnienie i wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami,

• decyzję Państwowej Inspekcji Pracy potwierdzającą, że warunki pracy są dostosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami,

• dokumenty potwierdzające zapewnienie opieki medycznej i rehabilitacyjnej,

• dokumenty rejestrowe firmy (np. KRS, REGON, NIP).

Dopiero po spełnieniu tych warunków i złożeniu wniosku wojewoda może wydać decyzję o przyznaniu statusu zakładu pracy chronionej. Jeśli firma przestanie spełniać wymagania, może ten status stracić.

Jakie korzyści ma pracodawca z prowadzenia ZPCh?

Prowadzenie zakładu pracy chronionej wiąże się z dodatkowymi obowiązkami, ale daje też pracodawcy konkretne korzyści finansowe i organizacyjne. Mają one rekompensować wyższe koszty związane z dostosowaniem stanowisk pracy i zapewnieniem opieki pracownikom z niepełnosprawnościami.

Najważniejsze korzyści dla pracodawcy to:

• dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników z niepełnosprawnościami z PFRON,

• zwrot części kosztów związanych z przystosowaniem stanowisk pracy, pomieszczeń oraz zakupem sprzętu,

• zwrot dodatkowych kosztów związanych z zatrudnianiem osób z niepełnosprawnościami (np. transport, organizacja pracy),

• zwolnienia z niektórych podatków i opłat (np. podatek od nieruchomości, podatek rolny i leśny, podatek od czynności cywilnoprawnych – w określonych przypadkach),

• możliwość utworzenia zakładowego funduszu rehabilitacji, z którego można finansować m.in. rehabilitację pracowników, sprzęt, dostosowanie stanowisk pracy czy pomoc indywidualną dla pracowników,

• możliwość uzyskania dofinansowania do kredytów zaciągniętych na cele związane z rehabilitacją zawodową i społeczną pracowników z niepełnosprawnościami.

Z punktu widzenia pracodawcy oznacza to, że część kosztów związanych z zatrudnianiem osób z niepełnosprawnościami jest finansowana ze środków publicznych. Dzięki temu firma może rozwijać działalność, a jednocześnie tworzyć miejsca pracy dostosowane do osób, które mają trudniejszą sytuację na rynku pracy.

Jakie obowiązki ma zakład pracy chronionej?

Przedsiębiorca, który prowadzi zakład pracy chronionej, oprócz założenia działalności i zatrudniania pracowników, musi spełniać także dodatkowe obowiązki związane z zatrudnianiem osób z niepełnosprawnościami. Dotyczą one przede wszystkim organizacji pracy, warunków w firmie oraz wsparcia pracowników.

Do najważniejszych obowiązków zakładu pracy chronionej należą:

• dostosowanie miejsc pracy – stanowiska pracy muszą być przygotowane w zakresie przystosowania stanowisk pracy do potrzeb zdrowotnych pracowników,

• dostosowanie budynku – pomieszczenia użytkowane przez zakład pracy muszą spełniać przepisy BHP oraz uwzględniają potrzeby osób niepełnosprawnych, np. w zakresie ciągów komunikacyjnych i pomieszczeń higieniczno-sanitarnych,

• zapewnienie opieki medycznej – pracodawca musi zapewnić specjalistyczną opiekę medyczną, poradnictwo i usługi rehabilitacyjne,

• zapewnienie rehabilitacji i wsparcia – pracownicy powinni mieć dostęp do poradnictwa oraz usług rehabilitacyjnych,

• prowadzenie zakładowego funduszu rehabilitacji osób niepełnosprawnych,

• utrzymywanie odpowiedniego wskaźnika zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami,

• przekazywanie informacji i sprawozdań do odpowiednich instytucji oraz informowanie o zmianach, które mogą mieć wpływ na status zakładu pracy chronionej,

• w razie potrzeby organizowanie lub finansowanie transportu na rehabilitację lub do lekarza – ze środków zakładowego funduszu rehabilitacji.

Zakład pracy chronionej musi stale spełniać te warunki, ponieważ niespełnienie obowiązków może doprowadzić do utraty statusu zakładu pracy chronionej.

Dofinansowania PFRON – ile wynoszą i komu przysługują?

Pracodawca zatrudniający osobę z niepełnosprawnością może otrzymywać miesięczne dofinansowanie do jej wynagrodzenia z PFRON. Wysokość dofinansowania zależy przede wszystkim od stopnia niepełnosprawności pracownika oraz od tego, czy ma on tzw. schorzenie szczególne.

Wyższe dofinansowanie przysługuje w przypadku osób z chorobami psychicznymi, niepełnosprawnością intelektualną, całościowymi zaburzeniami rozwojowymi, epilepsją oraz w przypadku osób niewidomych.

Uwaga! Dofinansowanie nie może przekroczyć określonego procentu kosztów płacy pracownika, czyli 75% kosztów w przypadku zwykłych firm i 90% w przypadku zakładów pracy chronionej.

Komu przysługuje dofinansowanie z PFRON?

Dofinansowanie do wynagrodzenia przysługuje pracodawcy, który:

• zatrudnia osobę z orzeczeniem o niepełnosprawności,

• wypłaca wynagrodzenie i opłaca składki ZUS,

• nie ma zaległości wobec PFRON i ZUS,

• spełnia warunki dotyczące zatrudniania osób z niepełnosprawnościami.

Dofinansowanie może otrzymać zarówno zakład pracy chronionej, jak i zwykła firma zatrudniająca osobę z niepełnosprawnością.

Inne dofinansowania z PFRON

Poza dopłatami do wynagrodzeń PFRON oferuje także:

• zwrot kosztów przystosowania stanowiska pracy,

• zwrot kosztów szkolenia pracownika,

• refundację części składek ZUS dla przedsiębiorcy z niepełnosprawnością,

• dofinansowanie do rozpoczęcia działalności gospodarczej,

• dofinansowanie likwidacji barier architektonicznych i technicznych.

Najważniejsze z punktu widzenia pracodawcy jest jednak miesięczne dofinansowanie do wynagrodzenia, ponieważ realnie obniża koszt zatrudnienia pracownika z niepełnosprawnością. Wysokość dopłaty zależy od stopnia niepełnosprawności i może wynosić nawet ponad 4000 zł miesięcznie na jednego pracownika.

ZPCh – najczęściej zadawane pytania

Co to jest praca chroniona?

Praca chroniona to zatrudnienie wykonywane w warunkach dostosowanych do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, w których uwzględnia się ich stan zdrowia oraz możliwości wykonywania pracy. Obejmuje przede wszystkim pracę w zakładach pracy chronionej lub w innych miejscach pracy, które zapewniają odpowiednie przystosowanie stanowiska, czasu pracy oraz wsparcie medyczne i rehabilitacyjne.

Czy w zakładzie pracy chronionej mogą pracować tylko osoby z niepełnosprawnością?

Nie. W zakładzie pracy chronionej mogą być zatrudnione także osoby bez orzeczenia o niepełnosprawności. Pracodawca musi jednak utrzymywać odpowiedni wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami, aby zachować status ZPCh.

Czy osoba z niepełnosprawnością musi pracować w zakładzie pracy chronionej?

Nie ma takiego obowiązku. Osoba z orzeczeniem o niepełnosprawności może pracować zarówno w zakładzie pracy chronionej, jak i w zwykłej firmie, jeśli stanowisko pracy jest odpowiednio dostosowane.

Czy w zakładzie pracy chronionej można pracować na pół etatu?

Tak. Pracownik może być zatrudniony zarówno na pełny etat, jak i na część etatu. Wymiar czasu pracy musi być jednak dostosowany do przepisów dotyczących czasu pracy osób z niepełnosprawnościami.

Czy zakład pracy chronionej to to samo co zakład aktywności zawodowej?

Nie. Zakład pracy chronionej działa jak normalne przedsiębiorstwo, natomiast zakład aktywności zawodowej ma przede wszystkim charakter rehabilitacyjny i przygotowuje do pracy na otwartym rynku pracy.

Czy zakład pracy chronionej podlega kontroli?

Tak. Zakład pracy chronionej podlega kontrolom, które sprawdzają, czy pracodawca spełnia wszystkie warunki związane z zatrudnianiem osób z niepełnosprawnościami. PIP sprawdza przede wszystkim warunki pracy, bezpieczeństwo, przystosowanie stanowisk oraz przestrzeganie przepisów prawa pracy. Kontrola PIP w zakładzie pracy chronionej odbywa się regularnie, ale może być też przeprowadzona doraźnie, jeśli pojawią się nieprawidłowości lub skargi. Jeśli zakład nie spełnia wymagań, może stracić status zakładu pracy chronionej.

Czy zakład pracy chronionej może stracić status?

Tak. Jeśli pracodawca przestanie spełniać wymagania dotyczące zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami lub warunków pracy, wojewoda może wydać decyzję o utracie statusu zakładu pracy chronionej.