Jak przebiega kontrola zwolnienia lekarskiego i kto może ją przeprowadzić?

Zwolnienie lekarskie to mechanizm, który pozwala chorym pracownikom spokojnie wrócić do zdrowia, bez konieczności chodzenia do pracy i utraty dochodu. Osoby przebywające na L4 dostają bowiem wynagrodzenie chorobowe lub zasiłek chorobowy. Niestety, zdarzają się sytuacje, w których L4 jest wykorzystywane niezgodnie z jego przeznaczeniem. Aby przeciwdziałać temu zjawisku, prawo przewiduje możliwość kontroli zwolnień lekarskich. Może ją przeprowadzić pracodawca lub ZUS, ale zawsze w sposób zgodny z przepisami i z poszanowaniem praw pracownika. W tym artykule wyjaśniamy, jak wygląda kontrola L4, kto może ją przeprowadzać i na co warto zwrócić uwagę – zarówno jako pracodawca, jak i pracownik.

W jakim celu przeprowadza się kontrole zwolnień lekarskich?

Zwolnienie lekarskie (L4) służy temu, aby niezdolny do pracy (np. z powodu choroby, urazu itp.) pracownik mógł czasowo nie pracować, a zamiast tego skupić się na leczeniu oraz powrocie do zdrowia. W okresie niezdolności do pracy pracownik zachowuje prawo do świadczeń finansowych – przez pierwsze 33 dni (a w przypadku pracowników po 50. roku życia – 14 dni) wynagrodzenie chorobowe wypłaca pracodawca, a po tym czasie przysługuje zasiłek chorobowy finansowany przez ZUS.

Ponieważ świadczenia te są wypłacane ze środków pracodawcy lub systemu ubezpieczeń społecznych, ustawodawca przewidział możliwość przeprowadzania kontroli prawidłowości wykorzystywania L4. Jej celem jest sprawdzenie, czy L4 jest wykorzystywane zgodnie z przeznaczeniem oraz czy pracownik faktycznie stosuje się do zaleceń lekarskich.

Podstawę prawną dla przeprowadzania kontroli L4 stanowi art. 68 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, a szczegółowe wytyczne zostały określone w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 27 lipca 1999 roku w sprawie szczegółowych zasad i trybu kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich od pracy oraz formalnej kontroli zaświadczeń lekarskich.

Prawa i obowiązki pracownika przebywającego na L4

Pracownik przebywający na zwolnieniu lekarskim ma prawo do usprawiedliwionej nieobecności w pracy oraz do otrzymywania należnych świadczeń chorobowych, pod warunkiem że wykorzystuje L4 zgodnie z jego celem. Jednocześnie ciąży na nim obowiązek powstrzymania się od pracy zarobkowej oraz od działań, które mogłyby utrudnić proces leczenia lub opóźnić powrót do zdrowia. Pracownik powinien również przestrzegać zaleceń lekarza, w tym dotyczących trybu życia oraz miejsca pobytu w czasie zwolnienia. Niedopełnienie tych obowiązków może skutkować zakwestionowaniem zwolnienia i utratą prawa do świadczeń.

Rodzaje zwolnień lekarskich

W polskim systemie zwolnień lekarskich lekarz, wystawiając elektroniczne zaświadczenie (e-ZLA), określa nie tylko czas niezdolności do pracy, lecz także rodzaj zwolnienia, wpisując odpowiednią cyfrę. Zwolnienie „leżące” (kod 1) oznacza, że pacjent powinien pozostawać w domu i ograniczać aktywność fizyczną, unikając wychodzenia poza miejsce zamieszkania z wyjątkiem uzasadnionych przypadków, takich jak wizyta u lekarza czy apteka. Natomiast zwolnienie „chodzące” (kod 2) dopuszcza poruszanie się poza domem – np. wykonanie zakupów, krótki spacer czy wizytę medyczną – o ile nie zagraża to procesowi leczenia. Lekarz decyduje o rodzaju L4 na podstawie stanu zdrowia pacjenta i tego, co jest niezbędne do powrotu do zdrowia.

Kto może przeprowadzić kontrolę zwolnienia lekarskiego?

Kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego może być przeprowadzona zarówno przez pracodawcę, jak i przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Zakres uprawnień do kontroli zależy przede wszystkim od tego, kto wypłaca świadczenia chorobowe pracownikowi oraz od liczby osób zgłoszonych do ubezpieczenia chorobowego. Przepisy przewidują konkretne zasady, które określają, kiedy kontrolę przeprowadza pracodawca samodzielnie, a kiedy konieczne jest zaangażowanie ZUS.

Kontrola zwolnienia lekarskiego przez pracodawcę

Każdy pracodawca ma prawo kontrolować prawidłowość wykorzystywania zwolnień lekarskich w okresie, za który wypłaca pracownikowi wynagrodzenie chorobowe ze środków własnych, zgodnie z art. 92 Kodeksu pracy. Oznacza to, że kontrola może dotyczyć zwłaszcza pierwszych dni niezdolności do pracy, za które nie przysługuje jeszcze zasiłek z ZUS.

Dodatkowo pracodawcy, którzy zgłaszają do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych, są uprawnieni do samodzielnej kontroli także w okresie pobierania przez pracowników zasiłku chorobowego, zasiłku opiekuńczego lub świadczenia rehabilitacyjnego. Uprawnienie to dotyczy nie tylko pracowników etatowych, lecz także innych ubezpieczonych, np. zleceniobiorców. Kontrolę może przeprowadzić sam pracodawca lub osoba przez niego upoważniona, np. inny pracownik lub podmiot zewnętrzny.

Kontrola zwolnienia lekarskiego przez ZUS

Jeżeli pracodawca zgłasza do ubezpieczenia chorobowego nie więcej niż 20 ubezpieczonych, nie przeprowadza on kontroli samodzielnie w okresie pobierania przez pracownika zasiłku. W takiej sytuacji pracodawca występuje z wnioskiem o przeprowadzenie kontroli do właściwego oddziału ZUS, który wypłaca świadczenia jego pracownikom.

W jakiej sytuacji można przeprowadzić kontrolę prawidłowości wykorzystania L4?

Kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego może zostać przeprowadzona w każdej sytuacji, w której ubezpieczony korzysta z L4 i pobiera z tego tytułu wynagrodzenie chorobowe lub zasiłek. Kontrola może dotyczyć zarówno zwolnień związanych z chorobą pracownika, jak i zwolnień przysługujących z tytułu sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.

Czasowa niezdolność do pracy spowodowana chorobą

W przypadku zwolnienia lekarskiego wystawionego z powodu czasowej niezdolności do pracy spowodowanej chorobą, kontrola polega na sprawdzeniu, czy pracownik w okresie L4 nie wykonuje pracy zarobkowej oraz czy jego zachowanie nie jest sprzeczne z celem zwolnienia. Ocenie podlega w szczególności to, czy pracownik stosuje się do zaleceń lekarskich oraz czy podejmowane przez niego aktywności nie mogą negatywnie wpływać na proces leczenia lub opóźniać powrót do zdrowia. Kontrola może zostać przeprowadzona niezależnie od długości zwolnienia oraz rodzaju L4, o ile pracownik pobiera świadczenia chorobowe.

Konieczność sprawowania opieki nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny

Kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego może dotyczyć także zwolnień wystawionych z tytułu konieczności sprawowania osobistej opieki nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny. W takim przypadku weryfikowane jest nie tylko to, czy ubezpieczony faktycznie sprawuje opiekę, lecz również czy nie ma innej osoby, która mogłaby tę opiekę zapewnić.

Zasiłek opiekuńczy przysługuje bowiem wyłącznie wtedy, gdy opieka musi być sprawowana osobiście przez ubezpieczonego, a w gospodarstwie domowym nie ma innych dorosłych osób pozostających we wspólnym gospodarstwie, które mogłyby przejąć opiekę nad chorym.

Czego dotyczy kontrola zwolnienia lekarskiego?

Kontrola zwolnienia lekarskiego koncentruje się na sprawdzeniu, czy ubezpieczony wykorzystuje L4 zgodnie z jego przeznaczeniem oraz czy nie podejmuje w tym czasie działań, które mogą naruszać przepisy lub cel zwolnienia. W praktyce kontrola obejmuje przede wszystkim dwie kluczowe kwestie: wykonywanie pracy zarobkowej oraz sposób korzystania ze zwolnienia w kontekście zaleceń lekarskich.

Wykonywanie pracy zarobkowej

Jednym z najważniejszych elementów kontroli zwolnienia lekarskiego jest ustalenie, czy osoba przebywająca na L4 nie wykonuje w tym czasie pracy zarobkowej lub innej działalności, która mogłaby być uznana za działalność o charakterze zarobkowym. Zakaz ten dotyczy nie tylko pracy na rzecz własnego pracodawcy, ale również wykonywania pracy u innego podmiotu, prowadzenia działalności gospodarczej czy świadczenia pracy na podstawie umów cywilnoprawnych.

Co istotne, zgodnie z nowymi przepisami wprowadzonymi w 2026 roku, które porządkują zasady korzystania ze zwolnień lekarskich, możliwa jest sytuacja, w której pracownik ma zwolnienie u jednego pracodawcy, a jednocześnie wykonuje pracę u innego, jeżeli rodzaj tej pracy nie jest sprzeczny z celem zwolnienia i jest to zgodne z charakterem jego stanu zdrowia. Taka możliwość została uregulowana po to, aby lepiej odzwierciedlać różnorodność współczesnych form zatrudnienia i sytuacji zawodowych. Nowe przepisy przewidują też obowiązek poinformowania pracodawcy, u którego posiada się zwolnienie, o podejmowaniu pracy u innego pracodawcy w czasie L4.

Korzystanie z L4 w sposób niezgodny z jego celem

Kontrola obejmuje również ocenę, czy sposób korzystania ze zwolnienia lekarskiego jest zgodny z jego celem, czyli powrotem do zdrowia lub sprawowaniem opieki nad osobą chorą. Weryfikowane jest w szczególności to, czy ubezpieczony stosuje się do zaleceń lekarskich oraz czy podejmowane przez niego czynności nie utrudniają leczenia lub nie stoją w sprzeczności z charakterem zwolnienia. Nawet jeśli pracownik nie wykonuje pracy zarobkowej, jego zachowanie może zostać uznane za nieprawidłowe, jeżeli wskazuje na wykorzystywanie L4 w sposób sprzeczny z jego przeznaczeniem, co może prowadzić do zakwestionowania prawa do świadczeń.

Przykłady nieprawidłowego korzystania z L4:

• Pracownik przebywający na zwolnieniu leżącym wychodzi na długie spacery, uprawia sport lub wykonuje prace fizyczne, które mogą opóźniać powrót do zdrowia.

• Osoba na zwolnieniu opiekuńczym spędza czas w pracy lub wykonuje obowiązki zawodowe zamiast zajmować się chorym dzieckiem czy członkiem rodziny.

• Pracownik wyjeżdża na wakacje lub dłuższą podróż w czasie zwolnienia leżącego, gdy lekarz zalecił odpoczynek i pozostanie w domu.

Gdzie może odbyć się kontrola zwolnienia lekarskiego od pracy?

Kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego pracodawca może przeprowadzić w kilku miejscach, w zależności od posiadanych informacji o sytuacji pracownika:

• Miejsce pracy lub prowadzenia działalności pozarolniczej – kontrola może być przeprowadzona, jeśli pracodawca wie, że pracownik jest zatrudniony u innego pracodawcy, wykonuje pracę na podstawie umowy zlecenia lub równocześnie prowadzi własną działalność gospodarczą.

• Miejsce zamieszkania pracownika – najczęstsze miejsce kontroli, szczególnie w przypadku zwolnień leżących lub gdy nie ma informacji o wykonywaniu pracy w innym miejscu.

• Miejsce czasowego pobytu – adres, pod którym pracownik przebywa w okresie zwolnienia, jest podawany w zaświadczeniu lekarskim (e‑ZLA). Kontrola może się tam odbyć, jeśli pracownik tymczasowo przebywa poza swoim stałym adresem zamieszkania.

• Inne miejsce – jeżeli z posiadanych przez pracodawcę informacji wynika, że przeprowadzenie kontroli w danym miejscu jest celowe i uzasadnione.

Jakich zasad należy przestrzegać podczas kontroli L4?

Przeprowadzając kontrolę zwolnienia lekarskiego, pracodawca i osoby przez niego upoważnione muszą przestrzegać szeregu zasad, które mają na celu ochronę praw pracownika i zapewnienie zgodności z obowiązującymi przepisami.

Poszanowanie prywatności pracownika

Kontrola powinna być prowadzona w sposób dyskretny i z szacunkiem wobec ubezpieczonego. Nie wolno ujawniać informacji o przebiegu kontroli osobom trzecim ani naruszać intymnej sfery pracownika.

Zasady RODO i ochrona danych osobowych

Osoba przeprowadzająca kontrolę ma prawo korzystać tylko z danych niezbędnych do weryfikacji zwolnienia lekarskiego. Pracodawca pozostaje administratorem danych osobowych i odpowiada za to, aby wszystkie informacje uzyskane podczas kontroli były przetwarzane zgodnie z przepisami o ochronie danych osobowych. Dane te nie mogą być wykorzystywane w innych celach, a dokumentacja z kontroli powinna być przechowywana w bezpieczny sposób.

Upoważnienie osoby kontrolującej

Kontrolę może przeprowadzać wyłącznie osoba posiadająca imienne upoważnienie od pracodawcy oraz dokument tożsamości. Jeśli kontrolę powierza się podmiotowi zewnętrznemu, umowa powinna jasno określać zakres i cel przetwarzania danych osobowych, a pracodawca nadal odpowiada za przestrzeganie przepisów RODO.

Dokumentowanie kontroli

Każda kontrola powinna być odpowiednio udokumentowana w protokole, który wskazuje datę, miejsce, osoby obecne oraz ustalenia dotyczące prawidłowości wykorzystania zwolnienia. Protokół stanowi podstawę do ewentualnych działań pracodawcy lub ZUS.

Jakie są konsekwencje nieprawidłowego wykorzystania zwolnienia lekarskiego?

Warto podkreślić, że nie każda nieobecność w domu lub wykonywanie aktywności w czasie L4 oznacza automatycznie nieprawidłowe wykorzystanie zwolnienia. Przepisy uwzględniają różne sytuacje życiowe – np. krótkie wyjście do apteki, spacer w celach zdrowotnych czy inne czynności dopuszczalne w ramach zwolnienia. Ważne jest, aby działania pracownika nie były sprzeczne z celem L4, czyli powrotem do zdrowia lub sprawowaniem opieki nad osobą chorą, oraz żeby nie podejmował pracy zarobkowej wbrew ograniczeniom wynikającym ze zwolnienia.

Jeżeli kontrola odbywa się w miejscu zamieszkania lub czasowego pobytu, a kontrolujący nie zastanie pracownika w domu, należy w miarę możliwości ponowić kontrolę i jednocześnie wyjaśnić przyczyny nieobecności.

Stwierdzenie nieprawidłowego wykorzystania zwolnienia lekarskiego może mieć różne skutki – zarówno finansowe, jak i prawne.

Utrata prawa do wynagrodzenia chorobowego lub zasiłku

Jeśli kontrola wykazała, że pracownik wykonywał pracę zarobkową lub korzystał ze zwolnienia w sposób sprzeczny z jego celem, traci prawo do wynagrodzenia chorobowego (w okresie, za który pracodawca wypłaca wynagrodzenie) lub zasiłku chorobowego/opiekuńczego (wypłacanego przez ZUS).

Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia

W sytuacji, gdy ZUS stwierdzi, że zwolnienie było wykorzystywane nieprawidłowo, pracownik może zostać zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego lub opiekuńczego.

Konsekwencje dyscyplinarne

Nadużywanie L4 może stanowić podstawę do zastosowania środków dyscyplinarnych przewidzianych w Kodeksie pracy, w tym nawet rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia w przypadku poważnego naruszenia obowiązków pracowniczych.

Często zadawane pytania

W jakich przypadkach ZUS kontroluje L4?

ZUS może przeprowadzić kontrolę, gdy istnieją wątpliwości co do prawidłowego wykorzystania zwolnienia lekarskiego lub gdy pracodawca wystąpi z wnioskiem o sprawdzenie uprawnień do zasiłku. Kontrola dotyczy zarówno stanu zdrowia pracownika, jak i przestrzegania zaleceń lekarskich.

W jakich godzinach może być kontrola ZUS na L4?

Kontrola ZUS może odbywać się w godzinach odpowiadających normalnej aktywności dnia codziennego, zwykle między 6:00 a 22:00. Nie może być przeprowadzana w godzinach nocnych ani w sposób utrudniający spokojne korzystanie ze zwolnienia.

Co grozi za nie bycie w domu na L4?

Jeżeli pracownik nie jest obecny w miejscu wskazanym w zwolnieniu i nie poda uzasadnionego powodu, kontrola może zostać powtórzona. W przypadku stwierdzenia nadużycia L4 pracownik może utracić prawo do wynagrodzenia chorobowego lub zasiłku. Zawsze jednak należy uwzględnić usprawiedliwione nieobecności, np. wizytę u lekarza lub inne dopuszczalne czynności.

Czy na L4 chodzącym może być kontrola?

Tak, zwolnienie „chodzące” nie wyklucza kontroli, ale ocena dotyczy przestrzegania zaleceń lekarza i celu zwolnienia. Kontrolujący sprawdza, czy aktywności podejmowane przez pracownika nie są sprzeczne z leczeniem lub opieką nad chorym. Jednak pracownik może wykonywać dozwolone czynności życia codziennego, np. krótkie wyjścia do apteki czy na spacer.

Czy kontrola z ZUS może przyjść w weekend?

Kontrole ZUS zazwyczaj odbywają się w dni robocze w godzinach typowej aktywności, choć przepisy nie wykluczają w szczególnych przypadkach weekendu, jeśli jest to konieczne do rzetelnego sprawdzenia zwolnienia.