Pierwsza umowa o pracę – co warto wiedzieć?

Podpisanie pierwszej umowy o pracę to moment, który wielu osobom kojarzy się z prawdziwym wejściem w dorosłość zawodową. W życiu każdej osoby wkraczającej na rynek pracy ten moment budzi mieszankę ekscytacji i niepewności, bo pojawia się mnóstwo pytań: na ile pierwsza umowa o pracę zostanie zawarta, czy można liczyć na urlop już w pierwszym miesiącu, jakie badania trzeba przejść przed podpisaniem dokumentu i co właściwie powinno się w nim znaleźć.

W tym artykule odpowiadamy na najczęstsze wątpliwości związane z pierwszą umową o pracę – od kwestii formalnych, przez wynagrodzenie i urlop wypoczynkowy, aż po praktyczne wskazówki dotyczące pierwszego dnia w nowym miejscu pracy.

Pierwsza umowa o pracę – czym różni się od innych form zatrudnienia?

Umowę o pracę reguluje stosunek pracy, czyli relację, w ramach której pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, a pracodawca w zamian zobowiązuje się do wypłaty wynagrodzenia. To właśnie ten element – podporządkowanie poleceniom pracodawcy oraz określony wymiar czasu pracy – odróżnia umowę o pracę od umów cywilnoprawnych, w których zleceniobiorca ma zazwyczaj większą swobodę organizacji swojej pracy na rzecz zleceniodawcy.

Dla wielu osób pierwsza umowa o pracę wiąże się z poczuciem bezpieczeństwa, którego nie dają umowy cywilnoprawne. Osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę jest chroniona prawem pracy w znacznie szerszym zakresie – przysługuje jej między innymi prawo do płatnego urlopu wypoczynkowego, wynagrodzenia chorobowego w razie niezdolności do pracy, a także ochrona przed nieuzasadnionym rozwiązaniem umowy. Wszystkie te kwestie reguluje Kodeks pracy – podstawowy akt prawny opisujący prawa i obowiązki obu stron stosunku pracy.

👉️ Jeśli dopiero szukasz swojej pierwszej posady, przeczytaj artykuł: Pierwsza praca – poradnik dla początkujących na rynku pracy

Na ile pierwsza umowa o pracę jest zwykle zawierana?

Jednym z najczęściej zadawanych pytań przez osoby wchodzące na rynek pracy jest to, na ile pierwsza umowa o pracę zostanie podpisana. Odpowiedź nie jest jednoznaczna, bo Kodeks pracy dopuszcza kilka rodzajów umów, a wybór konkretnego rozwiązania zależy przede wszystkim od decyzji pracodawcy oraz specyfiki danego stanowiska.

Pierwsza umowa na czas określony – najczęstszy scenariusz

Pierwsza umowa na czas określony to w polskich realiach zdecydowanie najpopularniejszy wariant, z jakim spotykają się osoby dopiero rozpoczynające karierę zawodową. Taka forma zatrudnienia daje pracodawcy większą elastyczność – może on ocenić kompetencje nowego pracownika w dłuższej perspektywie, zanim zdecyduje się na bardziej trwałe zobowiązanie. Dla osoby zatrudnionej umowa na czas określony oznacza z kolei jasno określony horyzont czasowy współpracy, co bywa zarówno zaletą, jak i pewnym ograniczeniem – zwłaszcza jeśli planuje ona na przykład zaciągnięcie kredytu czy wynajem mieszkania, gdzie stabilność zatrudnienia ma znaczenie.

Warto pamiętać o jednej istotnej zasadzie wynikającej z przepisów prawa pracy — pracodawca może zawrzeć z tym samym pracownikiem maksymalnie trzy umowy na czas określony, a łączny okres zatrudnienia na podstawie takich umów nie może przekroczyć trzydziestu trzech miesięcy. Jeżeli dojdzie do zawarcia czwartej umowy albo zostanie przekroczony limit dwóch lat i dziewięciu miesięcy, umowa z mocy prawa przekształca się w umowę na czas nieokreślony. Ta zasada ma chronić pracowników przed sytuacją, w której są oni zatrudniani na wielokrotnie odnawiane, krótkoterminowe umowy bez perspektywy stabilizacji zawodowej.

Czy pierwsza umowa o pracę może być na czas nieokreślony?

Odpowiedź brzmi – tak, nie ma żadnego przepisu, który zabraniałby zawarcia takiej umowy już na starcie. Choć w praktyce zdarza się to rzadziej, niektórzy pracodawcy, szczególnie w branżach, w których trudno o wykwalifikowanych kandydatów, decydują się na podpisanie pierwszej umowy właśnie na czas nieokreślony, chcąc jak najszybciej związać z sobą wartościowego pracownika.

Takie rozwiązanie daje pracownikowi znacznie większe poczucie bezpieczeństwa niż umowa na czas określony – przede wszystkim ze względu na dłuższe okresy wypowiedzenia oraz szerszą ochronę przed rozwiązaniem stosunku pracy. Z punktu widzenia pracodawcy to jednak decyzja wymagająca większego zaufania do nowego pracownika, dlatego częściej stosowanym rozwiązaniem pozostaje najpierw okres próbny lub krótsza umowa na czas określony, a dopiero później propozycja stałego zatrudnienia.

Co powinna zawierać pierwsza umowa o pracę?

Niezależnie od tego, na jaki okres zostanie zawarta pierwsza umowa o pracę, dokument ten musi spełniać określone wymogi formalne wynikające z Kodeksu pracy. Wśród najważniejszych elementów, które powinny się w nim znaleźć, wymienia się:

• strony umowy, czyli dane pracownika oraz pracodawcy,

• rodzaj umowy oraz datę jej zawarcia,

• rodzaj wykonywanej pracy oraz stanowisko, na jakim zostaje zatrudniony pracownik,

• miejsce wykonywania pracy,

• wysokość wynagrodzenia odpowiadającego rodzajowi pracy, ze wskazaniem składników wynagrodzenia,

• wymiar czasu pracy, na przykład pełny etat, pół etatu czy inny ułamek,

• termin rozpoczęcia pracy.

Przed podpisaniem umowy warto uważnie przeczytać cały dokument – niektóre punkty dokumentu warto przedyskutować z pracodawcą jeszcze przed złożeniem podpisu, zwłaszcza jeśli coś budzi wątpliwości. Dotyczy to w szczególności zapisów o wynagrodzeniu, wymiarze czasu pracy czy okresie wypowiedzenia.

👉️ Może Cię zainteresować: Podanie o pracę bez doświadczenia zawodowego – jak napisać i kiedy warto?

Badania lekarskie i szkolenie BHP — obowiązkowy etap przed startem

Zanim dojdzie do faktycznego nawiązania stosunku pracy, każda nowo zatrudniona osoba musi przejść przez dwa obowiązkowe etapy – badania lekarskie oraz szkolenie z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Skierowanie na badania wystawia pracodawca, a ich koszt również leży po jego stronie. Lekarz medycyny pracy ocenia, czy dana osoba może wykonywać obowiązki na konkretnym stanowisku bez ryzyka dla swojego zdrowia – orzeczenia wydawane w ramach tych badań są warunkiem koniecznym do rozpoczęcia pracy.

Równolegle z badaniami odbywa się szkolenie wstępne BHP, które obejmuje instruktaż ogólny oraz stanowiskowy. To właśnie podczas tego szkolenia pracownik dowiaduje się, jakie zagrożenia mogą wystąpić na danym stanowisku oraz jak postępować w sytuacjach awaryjnych. Bez ukończonego szkolenia oraz ważnego orzeczenia lekarskiego pracodawca nie ma prawa dopuścić pracownika do wykonywania pracy – to jeden z podstawowych obowiązków pracowniczych po stronie zatrudniającego, wynikający wprost z przepisów dotyczących higieny pracy.

Pierwsza umowa o pracę a urlop wypoczynkowy

Kolejna kwestia, która budzi mnóstwo pytań wśród osób rozpoczynających swoją pierwszą pracę, to prawo do urlopu. Zasady naliczania urlopu w pierwszym roku pracy różnią się od tych, które obowiązują pracowników z dłuższym stażem, dlatego warto poznać je jeszcze przed podpisaniem dokumentu.

Osoba, która podejmuje swoją pierwszą pracę w życiu, nabywa prawo do urlopu wypoczynkowego stopniowo – z upływem każdego przepracowanego miesiąca przysługuje jej jedna dwunasta wymiaru urlopu należnego po przepracowaniu całego roku. Dopiero z dniem 1 stycznia następnego roku kalendarzowego pracownik nabywa prawo do urlopu w pełnym, kolejnym wymiarze.

👉️ Czytaj dalej: Urlop w pierwszym roku pracy – ile dni przysługuje i jak go liczyć?

Warto pamiętać, że prawo do płatnego urlopu przysługuje wyłącznie osobom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę – w przypadku umów cywilnoprawnych, takich jak umowa zlecenie, urlop wypoczynkowy w rozumieniu Kodeksu pracy w ogóle nie przysługuje, choć strony mogą oczywiście umówić się na płatną przerwę w świadczeniu usług na zasadach ustalonych w umowie.

Wynagrodzenie w pierwszej pracy – na co zwrócić uwagę?

Wysokość wynagrodzenia to jeden z kluczowych elementów, które warto ustalić jeszcze przed podpisaniem pierwszej umowy o pracę. Kwota wskazana w umowie powinna być zgodna z tym, co zostało ustalone podczas rekrutacji – zarówno jeśli chodzi o wynagrodzenie zasadnicze, jak i ewentualne dodatki, premie czy inne składniki pensji. Osoby, które nie mają jeszcze doświadczenia w negocjowaniu warunków zatrudnienia, powinny wiedzieć, że wynagrodzenie może być określone jako stała kwota miesięczna, ale zdarza się też, że pracodawca proponuje stawkę godzinową, zwłaszcza przy niepełnym wymiarze czasu pracy.

Warto również sprawdzić, ile z brutto wskazanego w umowie faktycznie trafi na konto po odliczeniu podatku dochodowego oraz składek ZUS. Aby oszacować realną wysokość wynagrodzenia netto, można skorzystać z kalkulatora wynagrodzeń, który pozwala szybko przeliczyć kwotę brutto na kwotę, jaka faktycznie trafi do portfela pracownika. To szczególnie przydatne narzędzie dla osób, które dopiero zaczynają swoją karierę zawodową i nie miały wcześniej okazji śledzić, jak wyglądają odliczenia od wynagrodzenia.

Warto zaznaczyć, że w przypadku umowy o pracę składki ZUS opłacane są w części przez pracownika, a w części przez pracodawcę – inaczej niż w przypadku niektórych umów cywilnoprawnych, gdzie zasady bywają bardziej zróżnicowane. To kolejny argument, dla którego wiele osób, mając wybór między różnymi formami współpracy, decyduje się właśnie na umowę o pracę, mimo że umowa zlecenie może teoretycznie dawać większą elastyczność w organizacji czasu pracy.

Obowiązki pracownika i pracodawcy po nawiązaniu stosunku pracy

Z chwilą podpisania pierwszej umowy o pracę obie strony zyskują konkretne obowiązki wynikające z przepisów Kodeksu pracy. Do podstawowych obowiązków pracowniczych należy między innymi sumienne i staranne wykonywanie pracy, przestrzeganie ustalonego czasu pracy, stosowanie się do poleceń pracodawcy dotyczących organizacji pracy, a także przestrzeganie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy oraz zasad współżycia społecznego w miejscu pracy.

Po drugiej stronie stoi pracodawca, którego obowiązkiem jest między innymi zapoznanie pracownika z zakresem jego obowiązków na danym stanowisku, zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, terminowa wypłata wynagrodzenia oraz respektowanie uprawnień pracowniczych, w tym prawa do płatnego urlopu wypoczynkowego. To właśnie te wzajemne zobowiązania – chronione zarówno przez Kodeks pracy, jak i przez inne przepisy prawa pracy – sprawiają, że umowa o pracę daje pracownikowi znacznie więcej gwarancji niż jakakolwiek umowa cywilnoprawna.

Czy umowa o pracę musi być zawarta na piśmie?

Zdarza się, że pracodawca – zwłaszcza w mniejszych firmach – proponuje rozpoczęcie pracy jeszcze przed formalnym podpisaniem dokumentów, ustalając warunki zatrudnienia ustnie. Warto wiedzieć, że w świetle prawa taka sytuacja jest dopuszczalna, choć obwarowana konkretnymi zasadami. Zgodnie z Kodeksem pracy, umowa o pracę powinna być zawarta na piśmie, jednak jeśli nie została sporządzona w tej formie przed rozpoczęciem pracy, pracodawca ma obowiązek potwierdzić pracownikowi na piśmie najważniejsze ustalenia dotyczące rodzaju umowy oraz jej warunków jeszcze przed dopuszczeniem go do wykonywania obowiązków.

Dla własnego bezpieczeństwa warto zawsze dopilnować, żeby wszystkie ustalenia – od wysokości wynagrodzenia, przez wymiar czasu pracy, po datę rozpoczęcia zatrudnienia – zostały potwierdzone w formie pisemnej, zanim rozpocznie się faktyczne wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy.

Jak przygotować się do pierwszego dnia w pracy?

Podpisanie pierwszej umowy o pracę to dopiero początek – kolejnym ważnym momentem jest pierwszy dzień w nowym miejscu pracy. Naturalne jest, że osoba stająca po raz pierwszy przed pracodawcą jako pełnoprawny pracownik odczuwa pewien stres i mnóstwo obaw związanych z tym, jak poradzi sobie na nowym stanowisku. Warto wcześniej zadbać o kilka podstawowych kwestii – od odpowiedniego stroju, przez zabranie niezbędnych dokumentów, po zaplanowanie dojazdu z odpowiednim wyprzedzeniem, aby uniknąć spóźnienia.

👉️ Sprawdź: Jak się przygotować na pierwszy dzień w pracy? Pamiętaj o tych 10 rzeczach

Pierwszy rok w pracy – czego się spodziewać?

Pierwszy rok w pracy to okres, w którym pracownik nie tylko uczy się nowych obowiązków, ale także poznaje zasady panujące w danej firmie, buduje relacje ze współpracownikami oraz stopniowo nabywa kolejne uprawnienia pracownicze, takie jak pełny wymiar urlopu wypoczynkowego. To również czas, w którym pracodawca ocenia, czy dana osoba dobrze odnajduje się na powierzonym stanowisku – zwłaszcza jeśli pierwsza umowa została zawarta na okres próbny lub krótką umowę na czas określony.

Wielu pracowników w tym okresie zastanawia się, jak długo będą musieli czekać na propozycję kolejnej, dłuższej umowy, albo czy po zakończeniu pierwszej umowy na czas określony pracodawca zdecyduje się na kontynuację współpracy. Nie ma tu jednej uniwersalnej zasady – wiele zależy od tego, jak układa się współpraca, jaka jest kondycja finansowa danej firmy oraz jakie są jej bieżące potrzeby kadrowe. Niemniej jednak, jeśli obie strony są zadowolone ze współpracy, standardową praktyką jest zaproponowanie pracownikowi kolejnej umowy – czasem od razu na czas nieokreślony, a czasem w formie kolejnej umowy terminowej.

Umowa o pracę czy umowa zlecenie – co wybrać na start kariery?

Osoby wchodzące na rynek pracy niekiedy stają przed wyborem między pierwszą umową o pracę a umową zlecenie, zwłaszcza jeśli otrzymają propozycje od kilku różnych pracodawców jednocześnie. Warto wtedy dobrze przemyśleć, która forma współpracy lepiej odpowiada ich sytuacji życiowej i planom zawodowym.

Umowa zlecenie daje zazwyczaj większą elastyczność w organizacji czasu pracy – osoba zatrudniona na tej podstawie często sama decyduje, kiedy wykonuje powierzone zadania, o ile mieści się w ustalonym terminie. To rozwiązanie bywa atrakcyjne na przykład dla studentów łączących naukę z pracą zarobkową. Z drugiej strony, umowa o pracę daje znacznie szerszą ochronę prawną – obejmuje między innymi prawo do płatnego urlopu, ochronę przed nagłym rozwiązaniem współpracy oraz prawo do wynagrodzenia chorobowego w razie niezdolności do pracy spowodowanej chorobą.

Dla osoby, która dopiero zaczyna budować swój staż pracy i zależy jej na stabilności oraz pełnym pakiecie uprawnień pracowniczych, umowa o pracę pozostaje zwykle rozwiązaniem korzystniejszym. Nie oznacza to jednak, że umowa zlecenie jest zawsze gorszym wyborem – wszystko zależy od indywidualnych priorytetów, planów zawodowych oraz tego, na jakim etapie życia znajduje się dana osoba.

Dwie umowy o pracę u tego samego pracodawcy – czy to możliwe?

Zdarza się, że pracodawca proponuje pracownikowi jednoczesne zawarcie dwóch umów o pracę – na przykład jednej na pełny etat i drugiej, obejmującej dodatkowe zadania wykraczające poza podstawowy zakres obowiązków na danym stanowisku. Choć takie rozwiązanie nie jest wprost zakazane przez przepisy, w praktyce budzi wiele wątpliwości interpretacyjnych, ponieważ może służyć obchodzeniu limitów czasu pracy czy zasad wynagradzania za nadgodziny. Zawarcie dwóch umów o pracę u tego samego pracodawcy jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy druga umowa dotyczy rzeczywiście innego rodzaju pracy niż ta wykonywana na podstawie pierwszej umowy – w przeciwnym razie może zostać uznana za próbę obejścia przepisów dotyczących czasu pracy i wynagrodzenia.

Osoby, które dopiero zaczynają swoją karierę zawodową, rzadko spotykają się z taką sytuacją już przy pierwszej umowie, niemniej warto mieć świadomość, że takie rozwiązanie w ogóle istnieje na rynku pracy i w niektórych branżach bywa stosowane.

Rozwiązanie pierwszej umowy o pracę – o czym warto pamiętać?

Zdarza się, że współpraca z pierwszym pracodawcą nie układa się tak, jak zakładano na starcie – czy to ze względu na charakter obowiązków, atmosferę w zespole, czy inne okoliczności. Warto wtedy wiedzieć, że rozwiązanie umowy o pracę, podobnie jak jej zawarcie, podlega konkretnym zasadom wynikającym z Kodeksu pracy. Długość okresu wypowiedzenia zależy przede wszystkim od rodzaju umowy oraz stażu pracy u danego pracodawcy – w przypadku umowy na okres próbny okresy te są najkrótsze, natomiast przy dłuższym zatrudnieniu na czas nieokreślony mogą sięgać nawet trzech miesięcy.

Niezależnie od powodu zakończenia współpracy, pracodawca ma obowiązek wydać pracownikowi świadectwo pracy, potwierdzające okres oraz warunki zatrudnienia. Dokument ten może być potrzebny przy ubieganiu się o kolejną pracę, dlatego warto zachować go w bezpiecznym miejscu.

Podsumowanie

Pierwsza umowa o pracę to dokument, który otwiera nowy rozdział w życiu zawodowym każdej osoby – niezależnie od tego, czy zostanie zawarta na okres próbny, czas określony, czy od razu na czas nieokreślony. Warto przed jej podpisaniem dokładnie zapoznać się z treścią dokumentu, upewnić się co do wysokości wynagrodzenia, wymiaru czasu pracy oraz zakresu obowiązków, a także pamiętać o obowiązkowych badaniach lekarskich i szkoleniu BHP, bez których nie można legalnie rozpocząć pracy. Znajomość podstawowych zasad wynikających z Kodeksu pracy – dotyczących choćby urlopu wypoczynkowego czy limitu umów na czas określony – pozwala uniknąć wielu nieporozumień i daje większe poczucie pewności na starcie kariery zawodowej.

Najczęściej zadawane pytania o pierwszą umowę o pracę

Na ile pierwsza umowa o pracę jest zwykle zawierana?

Najczęściej pracodawcy proponują najpierw umowę na okres próbny, trwający maksymalnie trzy miesiące, a następnie umowę na czas określony. Nie jest to jednak reguła – zdarza się, że pierwsza umowa od razu zawierana jest na dłuższy, ustalony okres, bez wcześniejszego etapu próbnego.

Czy pierwsza umowa o pracę może być na czas nieokreślony?

Tak, przepisy nie stawiają żadnych przeszkód, aby już pierwsza umowa została zawarta na czas nieokreślony. W praktyce zdarza się to rzadziej niż umowa na okres próbny czy czas określony, ale decyzja w tej sprawie zależy wyłącznie od pracodawcy i jego oceny sytuacji.

Czy w pierwszym roku pracy przysługuje pełny urlop wypoczynkowy?

Nie od razu. W pierwszym roku pracy urlop naliczany jest proporcjonalnie – po każdym przepracowanym miesiącu przysługuje jedna dwunasta rocznego wymiaru urlopu. Pełne prawo do urlopu w kolejnym wymiarze pracownik nabywa dopiero z początkiem następnego roku kalendarzowego.

Czy pierwsza umowa o pracę musi być podpisana na piśmie?

Zgodnie z przepisami umowa o pracę powinna mieć formę pisemną. Jeśli z jakiegoś powodu nie została sporządzona przed rozpoczęciem pracy, pracodawca ma obowiązek pisemnie potwierdzić pracownikowi najważniejsze warunki zatrudnienia jeszcze przed dopuszczeniem go do wykonywania obowiązków.

Ile umów na czas określony może zawrzeć ze mną pracodawca, zanim zaproponuje umowę na czas nieokreślony?

Zgodnie z Kodeksem pracy pracodawca może zawrzeć maksymalnie trzy umowy na czas określony, a łączny okres zatrudnienia na ich podstawie nie może przekroczyć trzydziestu trzech miesięcy. Zawarcie czwartej umowy lub przekroczenie tego limitu sprawia, że z mocy prawa staje się ona umową na czas nieokreślony.